Journal of Rangeland

fa بررسی دانش بومی مدیریت محصولات لبنی در نظام‌های دامداری سنتی استان گیلان Investigating Indigenous Knowledge of Dairy Products Management in Traditional Livestock Husbandry Systems of Gilan Province تخصصي Special پژوهشي Research سابقه و هدف: دانش بومی به‌عنوان بخش مهمی از سرمایه‌های هر قومی محسوب می‌شود که عدم شناسایی و انتقال آن به نسل‌های آینده به معنی زوال تدریجی است. یکی از وجوه قابل‌بررسی این دانش مربوط به دامداری از اولین شیوه‌های معیشتی بشر است. استان گیلان یکی از قطب‌های مهم دامداری در ایران است که علیرغم قدمت طولانی آن به دانش بومی مرتبط با فعالیت‌های دامی بی‌توجهی شده است. آشنایی با دانش بومی مدیریت تولیدات دامی یک ضرورت برای استفاده پایدار اکوسیستم است و هدف این مطالعه شناخت و تحلیل سنت‌های محلی دامداری و محصولات لبنی به‌عنوان بخشی از سبک زندگی است. مواد و روش: این پژوهش با روش مردم‌نگاری به صورت مشاهده‌ی مستقیم، مشاهده‌ی مشارکتی، مصاحبه‌ی نیمه‌ساختارمند، تصویربرداری و شناسایی فرآورده‌های دامی انجام شد. منطقه موردمطالعه شامل 18 روستا از شهرستان‌های لاهیجان، سیاهکل، رشت، لنگرود، املش، رودسر و شفت و با محوریت خانوارهای دامدار روستایی مستقر در جلگه، کوهپایه، نیمه‌کوچ‌نشین و رمه‌گردان است. زراعت برنج، پرورش محصولات باغی مانند چای، فندق، مرکبات، گل‌گاوزبان از سایر شیوه‌های معیشت محسوب می‌شود. روش نمونه‌گیری گلوله برفی بود و در مجموع 90 نفر اطلاع‌رسان (35 خانوار) مورد مطالعه قرارگرفتند. پرسش‌های اصلی در مورد ساختار گله‌داری، تقسیم وظایف، فرآورده‌های لبنی، طرز تهیه آن‌ها و ادوات مرتبط بود و تعداد دفعات پرسش در مورد هر موضوع تا حد اشباع نظری ادامه یافت. استخراج داده‌ها با کمک فیش‌نویسی و کدگذاری انجام شد. تجزیه‌وتحلیل نتایج با روش‌های اسنادی و مراجعه به منابع معتبر شناسایی‌شده‌ فارسی و لاتین صورت پذیرفت و در نهایت دانش بومی در حوزه‌ مدیریت فرآورده‌های لبنی گزارش شد. نتایج: در روستاهای استان گیلان با توجه به شرایط اقلیمی، جغرافیایی، نیروی انسانی و نوع دام انسجام‌های متفاوتی در قالب فعالیت‌های انفرادی، خانوادگی و اشتراکی صورت پذیرفته است. در نظام همکاری واره یا پشی نوعی تقسیم وظایف سلسه‌مراتبی وجود دارد که به دامداران کمک می‌کند تا بتوانند از امکانات موجود در اکوسیستم نهایت استفاده را ببرند. در مناطق جلگه‌ای و کوهپایه‌ای تولیدات مختلف لبنی شامل دو بخش اصلی ماست و پنیر است که خود به محصولات متنوع دیگر شامل جلدی پنیر، سس پنیر، سیاه‌مزگی پنیر، لور، بچکنه دو، زیه و کیال مشتق می‌شوند. ادوات اندازه‌گیری و تولید فرآورده‌های لبنی از جنس مواد بوم آورد و دوستدار محیط‌زیست مانند فلز، سفال، چوب و پوست و شامل ماس گوله، گمج، نیره، قزون، چیری، پوس و کت است که باعث مدیریت دقیق‌تر، آسان‌تر و سالم‌تر و ایجاد یک طعم خاص و ماندگار در محصولات می‌شود. بسیاری از تولیدات در کنار ارزش غذایی، اهمیت دارویی و آیینی نیز دارند. سواد غذایی بالای خانوارها باعث ایجاد یک سیستم غذایی پایدار شده که در جهت توسعه و پایداری اجتماعی، اقتصادی، زیست‌محیطی و با حداقل پسماند اقدام می‌کنند. نتیجه‌گیری: دانش بومی دامداران برگرفته از رابطه متقابل آن‌ها با محیط اطرافشان است و به آن‌ها کمک می‌کند تا برای بهره‌برداری پایدار از منابع برنامه‌ریزی کنند. شناسایی غذاهای محلی، روش‌های تولید بومی و تشویق مردم به استفاده از آن راه بهبود وضعیت تغذیه‌ای و امنیت غذایی همراه با حداکثر تطابق با محیط‌زیست است. استفاده از دانش بومی به‌عنوان بستر مطالعات و هم‌افزایی آن با دانش رسمی و رویکردهای نوین یک استراتژی ضروری در مدیریت منابع طبیعی است.   Background and Objectives: Indigenous knowledge represents a vital component of a nation's cultural and intellectual capital. Failure to acknowledge and transmit this knowledge to future generations leads to its gradual erosion. One tangible domain of such knowledge pertains to livestock husbandry, which historically forms a fundamental basis for human livelihoods. The province of Gilan, Iran, stands as a significant center of livestock husbandry, yet despite its long-standing tradition, the local knowledge associated with livestock production has often been neglected. Understanding indigenous livestock management practices is essential for the sustainable utilization of local ecosystems. Therefore, this study aims to explore and document the traditional knowledge related to livestock husbandry and dairy product preparation within the socio-cultural context of the region. Methodology: This research employed an ethnographic framework, incorporating direct and participant observation, semi-structured interviews, photographic documentation, and identification of livestock products. The study encompassed 18 villages across the districts of Lahijan, Siahkal, Rasht, Langarud, Amlash, Rudsar, and Shaft, targeting rural livestock farmer households located in plains and foothills, alongside semi-nomadic and transhumant communities. Additional livelihoods in these areas include rice cultivation and horticulture (e.g., tea, hazelnuts, citrus, and borage). Snowball sampling was used to recruit participants, resulting in a total of 90 informants from 35 households. Core topics investigated included herd structure, labor division, dairy product types, preparation techniques, and associated tools. Data collection continued until theoretical saturation was achieved. Notes were systematically recorded and coded for content analysis using documentary methods, culminating in the comprehensive documentation of indigenous dairy product management practices. Results: Diverse organizational forms were identified across Gilan's villages, shaped by climatic conditions, geography, human capital, and livestock species within individual, familial, and communal activity frameworks. The varǝ or peshi cooperative systems revealed a hierarchical division of labor that optimizes ecosystem resource utilization. In plain and foothill zones, dairy products primarily fall into two categories: yogurt and cheese, from which a variety of derivative products such as Jeldy panir, Sas panir, Siay Mazgi panir, Lur, Be&scaron;kan du, Ziyǝ, and Kiyâl are produced. Processing implements—including Mâs gulǝ, Gamaj, Nirǝ, Qazun, Čiri, Pus, and Kat—are crafted from locally sourced, eco-friendly materials such as metal, pottery, wood, and animal skin. These tools enhance precision, efficiency, and hygiene in dairy processing and contribute to the distinctive, enduring flavors of the products. Beyond their nutritional value, many dairy products possess recognized medicinal properties and hold ritual significance. This elevated food literacy within households underpins a sustainable food system that supports social, economic, and environmental development. Conclusion: Indigenous knowledge among livestock farmers arises from an interactive relationship with their environment, facilitating strategic resource management for sustainability. Recognizing and promoting local foods and traditional production techniques provides opportunities to enhance nutrition, food security, and environmental compatibility. Integrating indigenous knowledge with formal scientific research and modern technologies constitutes a critical approach to effective natural resource and livestock management.   محصولات لبنی, ساختار گله‌داری, دانش محلی, روستا, استان گیلان. Dairy production, Herd management systems, Local knowledge, Village, Gilan Province. 208 225 http://rangelandsrm.ir/browse.php?a_code=A-10-2846-1&slc_lang=fa&sid=1 Maedeh Omidi nowbijar مائده امیدی نوبیجار maedeh.omidi@gmail.com 100319475328460018716 100319475328460018716 Yes Department of Range Management, Faculty of Range and Watershed Management, Gorgan University of Agricultural Sciences and Natural Resources, Gorgan گروه مدیریت مرتع، دانشکده مرتع و آبخیزداری، دانشگاه علوم کشاورزی و منابع طبیعی گرگان، گرگان Hossein Barani حسین بارانی baranihossein@yahoo.com 100319475328460018717 100319475328460018717 No Department of Range Management, Faculty of Range and Watershed Management, Gorgan University of Agricultural Sciences and Natural Resources, Gorgan گروه مدیریت مرتع، دانشکده مرتع و آبخیزداری، دانشگاه علوم کشاورزی و منابع طبیعی گرگان، گرگان Mohamad Rahim Forouzeh محمدرحیم فروزه rfroozeh@yahoo.com 100319475328460018718 100319475328460018718 No Department of Range Management, Faculty of Range and Watershed Management, Gorgan University of Agricultural Sciences and Natural Resources, Gorgan گروه مدیریت مرتع، دانشکده مرتع و آبخیزداری، دانشگاه علوم کشاورزی و منابع طبیعی گرگان، گرگان Ahmad Abedi sarvestani احمد عابدی سروستانی abedi@gau.ac.ir 100319475328460018719 100319475328460018719 No Department of Agricultural Extension and Education, Faculty of Agricultural Management, Gorgan University of Agricultural Sciences and Natural Resources, Gorgan گروه ترویج و آموزش کشاورزی، دانشکده مدیریت کشاورزی، دانشگاه علوم کشاورزی و منابع طبیعی گرگان، گرگان