Journal of Rangeland

fa ارزیابی تغییرات پوشش گیاهی مراتع در ارتباط با شاخص‌های اقلیمی (مطالعه موردی: مراتع بادامستان- شهرستان طارم) Evaluation of Vegetation Changes in Rangelands in Relation to Climatic Indicators (Case Study: Badamestan Rangeland, Tarem City) تخصصي Special پژوهشي Research سابقه و هدف: پوشش گیاهی به‌عنوان اولین و مهم‌ترین تولیدکننده در سطح هر اکوسیستم شناخته می‌شود و دائماً در حال تغییر و تحول است. تغییرات مداوم جز جدایی‌ناپذیر هر اکوسیستم به شمار می‌رود؛ مراتع نیز به‌عنوان اکوسیستم‌های طبیعی از این موضوع مستثنی نیستند. به‌طوری‌که ارزیابی مرتع به مفهوم بررسی مستمر این اراضی با توجه به اهمیت اکولوژیک، کارکردهای اقتصادی و تغییرات دائمی این منابع، امری ضروری است. هدف این پژوهش پایش روند و شدت تغییرات پوشش گیاهی در ارتباط با شاخص‌های اقلیمی است. مواد و روش‌ها: اندازه‌گیری و جمع‌آوری اطلاعات زمینی شامل فاکتورهای گیاهی و اقلیمی است. فاکتورهای گیاهی شامل میزان درصد تاج پوشش گونه‌های گیاهی، درصد لاشبرگ، تراکم گونه‌های گیاهی (در مورد مناطق و گونه‌هایی که قابلیت بررسی وجود دارد)، تولید گونه‌های گیاهی، وضعیت مرتع و گرایش مرتع است و فاکتورهای اقلیمی شامل بارندگی سالانه، بارندگی در فصل رشد، بارندگی پاییز و زمستان، میانگین دمای سالانه و میانگین حداقل و حداکثر دما است. ارزیابی با استفاده از روش مناسب و با تعداد نمونه کافی و پراکنش مناسب نمونه‌ها در جوامع گیاهی مختلف در زمان آمادگی مرتع و با تکرار انجام‌گرفته است. تعداد ترانسکت‌ها 4 عدد و شکل پلات مربعی و تعداد آن 40 عدد (1 متر* 1 متر) بر روی ترانسکت به فاصله‌ی 3 متری از هم قرارگرفته است. پس از جمع‌آوری داده‌ها در سال‌های مختلف (5 سال آماربرداری) برای مقایسه داده‌های سایت‌های دارای قرق از تجزیه واریانس فاکتوریل و برای سایت‌های فاقد قرق از تجزیه واریانس طرح کاملاً تصادفی و برای هر دو طرح از آزمون (General Linear Model) GLM در نرم‌افزار Minitab16 استفاده‌شده و برای مقایسه میانگین سال‌ها نیز از آزمون توکی (Tukey) استفاده‌شده است. نتایج: نتایج نشان داد میزان درصد تاج پوشش گیاهی سایت قرق در طول دوره آماربرداری از 30 درصد تا 51 درصد و میزان درصد تاج پوشش گیاهی سایت چرا شده از 5/39 درصد تا 56 درصد در سال‌های مختلف متغیر بوده است. میانگین 5 ساله تراکم گونه‌های گیاهی در مرتع قرق برابر 113900 و چرا شده برابر 36/11 پایه در مترمربع است. میزان تولید سایت قرق در طول دوره آماربرداری از 487 تا 1261 و میزان تولید سایت چرا شده از 673 تا 896 کیلوگرم ماده خشک در هکتار در سال‌های مختلف متغیر بوده است. بیشترین میزان تاج پوشش گیاهی (56%) در سایت چرا شده در سال 1398 و کمترین مقدار آن نیز در سایت قرق (30%) در سال 1400 بود. همچنین بیشترین میزان تولید کل در سایت قرق (126 گرم در مترمربع) در سال 1398 و کمترین میزان آن (7/48 گرم در مترمربع) در سایت قرق و در سال 1400 بود. نتایج آزمون همبستگی و رگرسیون نشان داد که پارامتر مؤثر بر تاج پوشش و تولید، بارندگی در فصل رشد  است که به ترتیب دارای ضریب رگرسیونی 053/0 و 32/0 است و این نشان از رابطه مستقیم میزان بارندگی در فصل رشد با میزان تاج پوشش و تولید است. نتیجه‌گیری: نتایج این پژوهش نشان داد روند تغییرات پوشش گیاهی در منطقه مورد مطالعه بطئی بوده و عوامل اصلی در این خصوص در درجه اول عوامل اقلیمی (بارش و دما) و در درجه دوم مدیریت مرتع (قرق) نقش بارزی را ایفا نموده است. در نهایت می‌توان بیان کرد که بررسی تغییرات کیفی و کمی پوشش گیاهی مراتع در فواصل زمانی معین و آگاهی از روند وضعیت آن‌یکی از موارد مهم جهت برنامه‌ریزی و اعمال مدیریت صحیح بهره‌برداری از مراتع است.   Background and objectives: Vegetation serves as the primary producer in ecosystems, exhibiting dynamic changes that are critical to ecological balance. Rangelands, like all ecosystems, undergo continuous transformations influenced by various factors. This study aims to assess the trends and intensities of vegetation changes in relation to climatic variables, emphasizing the importance of ongoing monitoring for ecological and economic sustainability. Methodology: Data collection involved a comprehensive assessment of both vegetation and climatic factors. Vegetation metrics included the percentage of canopy cover of plant species, the proportion of dead leaves, plant species density (evaluated across different areas and species), biomass production, rangeland condition, and overall rangeland trends. Climatic variables measured encompassed annual precipitation, rainfall during the growing season, autumn and winter precipitation, as well as average annual temperatures and their minimum and maximum values. The evaluation process utilized a systematic approach, ensuring an adequate sample size and appropriate distribution across various plant communities during rangeland assessments. A total of four transects were established, with square plots measuring 1 m x 1 m positioned at 3-meter intervals along each transect. Data spanning five years were analyzed using factorial analysis of variance (ANOVA) for sites with flooding conditions and completely randomized ANOVA for non-flooded sites. Statistical analyses were conducted using the General Linear Model in Minitab 16 software, with Tukey's test applied for post-hoc comparisons of annual means. This research contributes to understanding how climatic factors influence vegetation dynamics in rangelands, thereby informing management practices aimed at preserving these vital ecosystems. Results: The results indicated that the percentage of vegetation canopy in the exclusion site ranged from 30% to 51%, while the grazed site exhibited a canopy percentage ranging from 39.5% to 56% over the study period. The five-year average density of plant species was found to be 113,900 plants per square meter in the exclusion rangeland, compared to 11.36 plants per square meter in the grazed site. Throughout the survey period, the production rate at the exclusion site fluctuated between 487 and 1261 kg/ha, whereas the grazed site showed a production rate ranging from 673 to 896 kg/ha. The highest vegetation cover (56%) was recorded in the grazed site in 2018, while the lowest cover (30%) was observed in the exclusion site in the year 1400. Furthermore, the highest total production was documented in the exclusion site (126 grams per square meter) in 2018, with the lowest production (48.7 grams per square meter) occurring in the exclusion site in 2021. Correlation and regression analyses demonstrated that rainfall during the growing season was a significant factor influencing both canopy cover and production, with regression coefficients of 0.053 and 0.32, respectively. These results indicate a positive correlation between rainfall during the growing season and both vegetation canopy and biomass production. Conclusion: The research results indicated that vegetation changes in the studied area occur slowly, with climatic factors (rain and temperature) being the primary factors and rangeland management (preservation) as the secondary factor. Investigating the qualitative and quantitative changes in rangelande vegetation cover at specific intervals and being aware of its condition is crucial for planning and implementing proper rangeland management practices.   پایش, ارزیابی مراتع, شاخص‌های اقلیمی, سایت بادامستان. monitoring, assessment of pastures, climatic indicators, Badamestan site. 32 51 http://rangelandsrm.ir/browse.php?a_code=A-10-2779-1&slc_lang=fa&sid=1 Farhad Aghajanloo فرهاد آقاجانلو Faghajanloo@yahoo.com 100319475328460018274 100319475328460018274 Yes Agricultural and Natural Resources Research Center of Zanjan Province, Zanjan مرکز تحقیقات کشاورزی و منابع طبیعی استان زنجان، زنجان Peyman Akbarzadeh پیمان اکبرزاده akbarzadeh1369@gmail.com 100319475328460018275 100319475328460018275 No Agricultural and Natural Resources Research Center of Zanjan Province, Zanjan مرکز تحقیقات کشاورزی و منابع طبیعی استان زنجان، زنجان