Journal of Rangeland

fa تبیین نقش فقر اقتصادی و سرمایه اجتماعی بهره‌برداران در تخریب مراتع (مطالعه موردی: منطقه حفاظت‌شده بیجار) Explaining the role of economic poverty and social capital of beneficiaries in rangeland degradation (Case study: Rangelands of Bijar protected region) تخصصي Special پژوهشي Research تخریب مراتع، تحت تاثیر فقر اقتصادی و ضعف سرمایههای اجتماعی ساکنین روستایی طی سالیان اخیر شدت بیشتری یافته است. در همین راستا، تحقیق حاضر، با هدف تبیین نقش این دو مقوله مهم در تخریب مراتع منطقه حفاظتشده بیجار انجام گرفته است. جامعه آماری مورد مطالعه شامل 1124 خانوار روستایی ساکن در منطقه مذکور بوده که بر اساس فرمول کوکران 287 خانوار به عنوان نمونه آماری انتخاب شده و به تناسب بین روستاها تقسیم شدند. ابزار گردآوری دادهها در این پژوهش، پرسشنامه محققساخته بوده که مشتمل بر ویژگیهای جمعیتشناختی افراد، داراییهای اقتصادی (درآمدها و هزینههای خانوار)، سرمایههای اجتماعی و مصادیق تخریب مرتع است. پس از تایید روایی با نظر متخصصان، پایایی پرسشنامه سرمایههای اجتماعی برابر 83/0 و پرسشنامه تخریب مراتع 79/0 به دست آمد که نشان از قابلیت اعتماد مناسب این پرسشنامهها داشت. دیدگاه بهرهبرداران در ارتباط با مصادیق تخریب مرتع در سه بخش عوامل مربوط به دام و دامداری، قطع و برداشت، و تغییر کاربری مورد بررسی قرار گرفت. دادههای گردآوری شده با استفاده از آزمونهای کای اسکوئر، t جفتی و ضریب همبستگی پیرسون با استفاده از نرم‌افزار SPSS16 تحلیل شدند. به منظور تفکیک افراد فقیر و غیرفقیر، از خط فقر نسبی و برای محاسبه آن، از روش 66 درصد میانگین کل هزینه ماهانه خانوار استفاده شد. مطابق نتایج تحقیق، خط فقر سرانه 213000 تومان برآورد شد. بنابراین، با توجه به مقایسه هزینههای کل ماهیانه با خط فقر، 7/24 درصد افراد زیر خط فقر و فقیر تشخیص داده شدند. میانگین سرمایه اجتماعی بهرهبرداران 12/3 برآورد شد که در حد متوسط میباشد. بین متغیرهای سن، بعد خانوار، درآمد خانوارها، سطح تحصیلات و شغل با فقر اقتصادی بهرهبرداران ارتباط آماری معناداری یافت شد. بر اساس دیدگاه بهرهبرداران، تبدیل مرتع به اراضی زراعی، چرای طولانی دام و رقابت در چرای دام با میانگینهای 14/4، 62/3 و 24/3 به‌ترتیب مهمترین علل تخریب مراتع در منطقه حفاظتشده بیجار هستند. با توجه به نتایج تحقیق، میانگین میزان تخریب مرتع به وسیله پاسخگویان فقیر به‌طور معناداری بیشتر از پاسخگویان غیرفقیر بود. همچنین، از دیدگاه بهرهبرداران با سرمایه اجتماعی بیشتر، عوامل مربوط به دام و قطع و برداشت تاثیر بیشتری در تخریب مراتع داشته است. بین بهرهبرداران فقیر و غیرفقیر از لحاظ سرمایه اجتماعی تفاوت معناداری یافت نشد هر چند که در پاسخگویان غیرفقیر تا حدودی میانگین سرمایه اجتماعی بیشتر بود. بنابراین با بهبود وضعیت اقتصادی و کاهش فقر اقتصادی و اجتماعی ساکنین روستایی میتوان انتظار کاهش تخریب مراتع مناطق حفاظتشده بیجار را داشت. Rangeland destruction has been exacerbated by the economic poverty and the weakening of the social capital of rural residents in recent years. Therefore, the aim of this study was to explain the role of economic poverty and social capital of beneficiaries in rangeland degradation of Bijar protected region. The statistical population of the study included 1124 rural households residing in Bijar Protected Area. According to Cochran formula, 287 households were selected as statistical sample and proportionally divided between the villages. Data gathering tool was a researcher-made questionnaire. The questionnaire consisted of demographic characteristics, economic assets (household income and cost), social capital, and rangeland degradation. After confirming the validity of questionnaire by the experts' opinion, the reliability of social capital and rangeland destruction questionnaire are obtained 0.83 and 0.79 respectively that showed the appropriate reliability of researcher-made questionnaires. The viewpoints of beneficiaries regarding rangeland degradation were studied in three parts including factors related to livestock and animal husbandry, cutting and harvesting and land use change. Data were analyzed using chi-square, paired t-tests and Pearson correlation coefficient using SPSS 16 software. Relative poverty line was used to separate the poor and the non-poor and 66% of total monthly household expenditure was used to calculate it. According to the results of the study, the per capita relative poverty line in the study area was estimated 2130000 Rials in 1398, that 24.7% of studied rural residents were poor. The mean score of social capital for beneficiaries is estimated 3.12 in a moderate manner. There was a significant relationship between variables such as age, educational level, occupation, household dimension and income with poverty of beneficiaries. According to the beneficiaries' viewpoint, conversion of rangelands to agricultural land, long grazing and competition in livestock grazing with the mean of 4.14, 3.62 and 3.24 are the most important causes of degradation of rangelands, respectively. According to the results of the study, the average rate of rangelands degradation by poor respondents was significantly higher than non-poor respondents. Also, from the viewpoint of beneficiaries with higher social capital, factors related to livestock and animal husbandry and cutting and harvesting have a greater effect on rangeland degradation. There was no significant difference between poor and non-poor beneficiaries in the aspect of social capital, although the average scores of social capital was higher among non-poor respondents. Therefore, by improving the economic condition and reducing the economic and social poverty of rural residents, one can expect a reduction in the rangelands destruction of Bijar protected region. سرمایه اقتصادی, خط فقر, سرمایه اجتماعی, بهره‌برداران, تخریب مرتع, منطقه حفاظت‌شده بیجار. Poverty line, Social capital, Economic Capital, Beneficiaries, Rangeland degradation, Bijar Protected region. 581 594 http://rangelandsrm.ir/browse.php?a_code=A-10-287-173&slc_lang=fa&sid=1 Asghar Farajillahi اصغر فرج الهی 100319475328460011642 100319475328460011642 No Department of Range Management, Faculty of Range and Watershed Management, Gorgan University of Agricultural Sciences and Natural Resources, Gorgan گروه مرتعداری، دانشکده مرتع و آبخیزداری، دانشگاه علوم کشاورزی و منابع طبیعی گرگان، گرگان Yaser Ghasemi Aryan یاسر قاسمی آریان ghasemiaryan@ut.ac.ir 100319475328460011643 100319475328460011643 Yes Desert Research Division, Research Institute of Forests and Rangelands, Agricultural Research Education and Extension Organization (AREEO), Tehran بخش تحقیقات بیابان، موسسه تحقیقات جنگلها و مراتع کشور، سازمان تحقیقات، آموزش و ترویج کشاورزی، تهران