Journal of Rangeland

fa تحلیل مقایسه‌ای ترکیب فلوریستیکی و پایداری گونه‌های غالب در مراتع قرق و غیرقرق؛ منطقه میان جنگل فسا Comparative Analysis of Floristic Composition and Dominant Species Stability in Enclosed and Grazed Rangelands; Case Study: Mianjangal Region, Fasa تخصصي Special پژوهشي Research سابقه و هدف: مدیریت صحیح و پایدار اکوسیستم‌های مرتعی منوط به حفظ بیشترین تعداد گونه‌های بومی در این اکوسیستم‌ها است. یکی از روش‌های اصلی برای ارزیابی و شناخت مراتع، تعیین تنوع گونه‌ای آن است. در همین راستا، پژوهش حاضر با هدف بررسی اثرات مدیریتی ناشی از اجرای قرق بر ترکیب فلوریستیکی، تنوع زیستی و پایداری گونه‌های غالب در منطقه میانجنگل فسا، استان فارس انجام شد. <a name="_Hlk205713695">این منطقه از فلور غنی برخوردار است، از عناصر عمده گیاهی منطقه می‌توان به انواع بادام‌ها، گون‌ها و گراس‌ها اشاره کرد.</a> مواد و روش: مراتع میانجنگل فسا با مساحت 2300 هکتار در فاصله 90 کیلومتری جاده شیراز - فسا و در شمال غربی شهرستان فسا با موقعیت جغرافیایی ́11 °29 تا ́07 °29 عرض شمالی و ́20 °53 تا ́25 °53 طول شرقی قرار گرفته است. نمونه‌برداری میدانی در دو وضعیت مدیریتی قرق (با سابقه 29 سال) و غیرقرق (شاهد) انجام گرفت و داده‌های حاصل مورد تجزیه و تحلیل قرار گرفت. برای بررسی اثر شرایط مدیریتی بر تنوع زیستی، شاخص‌های مختلفی مانند شاخص شانون، غنای گونه‌ای و یکنواختی گونه‌ها محاسبه و مقایسه شدند. برای مقایسه شباهت‌ بین دو وضعیت قرق و چرای دام، از شاخص‌های فاصله‌ای مانند شاخص جاکارد (Jaccard) و شاخص سورنسن (Sorensen) استفاده شد. برای بررسی الگوهای تجمع گونه‌ها و ارزیابی تفاوت‌های بین وضعیت‌ها از مقیاس‌گذاری چند بعدی غیر متریک (Non-metric Multidimensional Scaling (NMDS)) استفاده شد. برای بررسی اثر شرایط قرق و چرای دام بر تنوع زیستی گیاهان، سه شاخص مهم تنوع شامل شاخص شانون (Shannon)، غنای گونه‌ای (Richness) و یکنواختی (Evenness) محاسبه و با استفاده از آزمون‌های آماری مقایسه شدند. آزمون نرمالیتی شاخص شانون نشان داد که داده‌ها به صورت نرمال توزیع شده‌اند؛ بنابراین برای مقایسه میانگین‌ها از آزمون t مستقل (Welch Two Sample t-test)  استفاده شد. گونه‌هایی که میانگین پوشش آن‌ها بیش از ۱ درصد در هر تیمار بود، به‌عنوان گونه‌های غالب شناسایی شدند. سپس، با مقایسه فراوانی و میانگین پوشش این گونه‌ها در پلات‌های هر تیمار، گونه‌های غالب پایدارتر شناسایی شدند. نتایج: نتایج نشان داد که شاخص شانون در مناطق قرق به طور معنی‌داری بیشتر از مناطق چرای دام است (p < 0.001; df = 44.8; t = 8.78  )  (t = 8.78، که بیانگر تنوع گونه‌ای بالاتر در این مناطق می‌باشد. همچنین، شاخص‌های شباهت گونه‌ای مانند جاکارد و سورنسن همگنی بالاتری در ترکیب گیاهی مناطق قرق نسبت به غیرقرق نشان دادند، که بیانگر ساختار متنوع‌تر و مستحکم‌تر جوامع گیاهی تحت مدیریت قرق است. میانگین شاخص شباهت سورنسن برای گونه‌های گیاهی در مناطق قرق‌شده برابر با 19/0 و در مناطق چرای دام برابر با 17/0 به‌دست آمد. نتایج تحلیل‌های NMDS  و آزمون آماری تحلیل واریانس مبتنی بر جایگشت (PERMANOVA)  تفاوت معنی‌داری در ساختار جامعه گیاهی بین دو وضعیت مدیریتی را تأیید کرد. در مناطق قرق ۲۸ گونه منحصربه‌فرد شناسایی شد که در مناطق غیرقرق تنها یک گونه خاص مشاهده گردید، که نشان‌دهنده نقش مهم قرق در حفظ و افزایش تنوع گونه‌ای است. این گونه‌ها شامل گونه‌هایی از جنس‌های مختلف همچون Achillea wilhelmsii، Ajuga chamaecistus، Amygdalus scoparia  و Daphne mucronata  می‌باشند. همچنین، گونه‌های غالب در مناطق قرق علاوه بر داشتن تنوع بالا، از پایداری بیشتری برخوردار بودند و فرم‌های زیستی مانند ژئوفیت‌ها، همی‌کریپتوفیت‌ها و فانروفیت‌ها نیز در این مناطق تراکم بالاتری داشتند. نتیجه‌گیری: این یافته‌ها اهمیت مدیریت قرق را در بهبود ساختار اکولوژیکی، افزایش ثبات و پایداری جوامع گیاهی و ارتقاء تنوع زیستی مراتع نشان می‌دهد. با توجه به نتایج، می‌توان قرق (با سابقه 29 سال) را به‌عنوان راهکاری مؤثر در برنامه‌ریزی‌های مدیریتی پایدار منابع طبیعی معرفی کرد تا ضمن حفظ تعادل اکولوژیکی، بهره‌برداری بهینه و حفظ بلندمدت مراتع امکان‌پذیر گردد. به‌طور کلی، این نتایج نشان می‌دهد که حفاظت از مراتع در قالب قرق موجب حفظ تنوع زیستی بالاتر و ساختار پایدارتر جوامع گیاهی نسبت به چرای دام می‌شود.   Introduction and Objective: Sustainable management of rangeland ecosystems relies on preserving the maximum possible number of native species. Species diversity is one of the primary measures for evaluating and understanding rangeland health. Accordingly, this study examined the effects of protected enclosures on floristic composition, plant diversity, and the stability of dominant species in the Mianjangal region of Fasa, Fars Province. This area is notable for its rich flora, including various Almond species, Astragalus (Gon), and Grasses. Methodology: The Mianjangal rangelands, covering 2,300 hectares, are located 90 km from the Shiraz–Fasa road in northwest Fasa County, between 29°07′–29°11′ N latitude and 53°20′–53°25′ E longitude. Field sampling was conducted under two management regimes: enclosure and non-enclosure. To assess biodiversity, indices such as Shannon diversity, species richness, and species evenness were calculated and compared. Similarity between the two conditions (enclosure vs. grazing) was evaluated using distance-based indices including Jaccard and Sorensen. Species aggregation patterns and differences between conditions were analyzed using Non-metric Multidimensional Scaling (NMDS). To test the effects of enclosure and grazing on biodiversity, three major indices -Shannon diversity, richness, and evenness -were statistically compared. Normality testing confirmed that Shannon index data were normally distributed; therefore, Welch’s two-sample t-test was applied. Species with average cover greater than 1% in each treatment were identified as dominant, and their stability was determined by comparing frequency and mean cover across plots. Results: The Shannon index was significantly higher in fenced areas compared to grazed areas (p < 0.001; df = 44.8; t = 8.78), indicating greater species diversity under enclosure management. Similarity indices (Jaccard and Sorensen) revealed higher homogeneity in fenced plots, reflecting a more diverse and stable plant community structure. The average Sorensen similarity index was 0.19 in fenced areas versus 0.17 in grazed areas. NMDS and PERMANOVA analyses confirmed significant differences in community composition between the two management regimes. In fenced areas, 28 unique species were recorded, compared to only one in grazed areas, underscoring the role of enclosures in maintaining and enhancing diversity. These species included Achillea wilhelmsii, Ajuga chamaecistus, Amygdalus scoparia, and Daphne mucronata. Dominant species in fenced areas were not only more diverse but also more stable, with higher densities of biological forms such as geophytes, hemicryptophytes, and phanerophytes. Conclusion: Enclosure management significantly improves ecological structure, enhances the stability and sustainability of plant communities, and promotes biodiversity in rangelands. Based on these findings, enclosure can be considered an effective strategy in sustainable natural resource management, helping to maintain ecological balance, optimize utilization, and ensure long-term conservation. Overall, the results demonstrate that protecting rangelands through enclosure (with 29 years of implementation) leads to higher biodiversity and a more stable plant community structure compared to grazing.   تنوع عملکردی, شاخص‌های اکولوژیکی, ساختار جامعه گیاهی, فرم زیستی, مدیریت چرا, تحلیل NMDS, شاخص شانون Functional diversity, Ecological indicators, Plant community structure, Life forms, Grazing management, NMDS analysis, Shannon index 354 371 http://rangelandsrm.ir/browse.php?a_code=A-10-34-12&slc_lang=fa&sid=1 Esfandiar Jahantab اسفندیار جهانتاب e.jahantab@fasau.ac.ir 100319475328460019006 100319475328460019006 Yes Department of range and Watershed Management, Faculty of Agriculture, Fasa University, Fasa گروه مرتع و آبخیزداری (مهندسی طبیعت)، دانشکده کشاورزی، دانشگاه فسا، فسا Mohsen Sharafatmandrad محسن شرافتمندراد mohsen.sharafatmandrad@gmail.com 100319475328460019007 100319475328460019007 No Department of Ecological Engineering, Faculty of Natural Resources, University of Jiroft, Jiroft گروه مهندسی طبیعت، دانشکده منابع طبیعی، دانشگاه جیرفت، جیرفت Ziaedin Badehian ضیاءالدین باده‌یان zd-badehian@fasau.ac.ir 100319475328460019008 100319475328460019008 No Department of range and Watershed Management, Faculty of Agriculture, Fasa University, Fasa گروه مرتع و آبخیزداری (مهندسی طبیعت)، دانشکده کشاورزی، دانشگاه فسا، فسا