Journal of Rangeland

fa سنجش پایداری اکولوژیکی رویشگاه‌‌های مرتع ییلاقی هیر، اردبیل Assessing the Ecological Sustainability of Rangeland Habitats (Case Study: Hir Mountain Rangeland, Ardabil) تخصصي Special پژوهشي Research سابقه و هدف: سنجش پایداری اکولوژیکی رویشگاه‌‌های مرتعی، یکی از ملزومات اساسی در ارزیابی مراتع است و شناخت عواملی که در تعیین آن مؤثر هستند، دارای اهمیت است. با کسب اطلاع در این‌‌باره، می‌توان برنامه‌ریزی دقیقی را بر مبنای بهره‌برداری بهینه و پایدار از اراضی انجام داد. تاکنون در مورد شاخص‌ها و معیارهای پایداری مدیریت مراتع از نظر اقتصادی و اجتماعی، پژوهش‌هایی انجام شده است ولی از لحاظ معیارهای اکولوژیکی، مطالعات کمتری صورت گرفته است. بر همین اساس، پژوهش حاضر با هدف سنجش پایداری اکولوژیکی مراتع منطقه هیر استان اردبیل در راستای مدیریت پایدار، انجام شد. مواد و روش‌‌ها: جهت سنجش پایداری اکولوژیکی رویشگاه‌‌های مرتعی، با استناد به منابع علمی، شش شاخص؛ فیتومس بالای سطح زمین، تولید خالص اولیه سالانه سطح زمین، تولید گیاهان دارویی و محصولات‌‌فرعی، ظرفیت چرا، مساحت مراتع شایسته برای چرای دام و حضور و تراکم گروه‌های عملکردی حیات‌وحش، به‌عنوان شاخص‌های معرف، در نظر گرفته شدند. برای این منظور، در امتداد گرادیان ارتفاعی منطقه، سه تیپ‌ گیاهی (رویشگاه) در نظر گرفته شد. سپس در داخل هر تیپ گیاهی، یک توده معرف انتخاب و مشخصه‌‌های پوشش گیاهی (درصد پوشش‌‌تاجی، تعداد پایه گیاهی، تولید/رشد سال جاری، فیتومس بالای سطح زمین و تولید گیاهان دارویی) در داخل 30 پلات یک متر مربعی مشبک که در امتداد سه ترانسکت 100 متری مستقر شده بودند، در فصل رویش 1399 اندازه‌‌گیری شد. بعد از اندازه‌‌گیری شاخصه‌‌های گیاهی، طبقه وضعیت و گرایش مرتع هر یک از تیپ‌‌های گیاهی توسط روش چهار فاکتوری و ترازوی گرایش، مشخص گردید. ضمن‌‌اینکه، ظرفیت چرای هر یک از رویشگاه‌‌ها، با محاسبه علوفه قابل‌دسترس و لحاظ نمودن نیاز روزانه معادل واحد دامی در طول فصل چرا، محاسبه شد. بعد از تهیه و به‌‌هنگام نمودن اطلاعات پایه، بر مبنای دستورالعمل پیشنهادی (MSSG) (Manual of Suitability for Sheep Grazing)، شایستگی هر یک از تیپ‌‌های گیاهی برای چرای دام، مشخص و درصد مراتع شایسته و غیرشایسته برای چرای دام، تعیین گردید. بعد از اطلاع از مقادیر هر یک از شاخص‌‌ها، بر اساس مجموع مقادیر آنها، میزان پایداری اکولوژیکی هر از رویشگاه‌‌ها مورد سنجش قرار گرفت. نتایج: نتایج نشان داد که تیپ‌های گیاهی از نظر شاخصه‌‌‌های پایداری اکولوژیکی، با همدیگر تفاوت دارند و به‌تبع آن، میزان پایداری اکولوژیکی آنها یکسان است. در این ارتباط، تیپ گیاهی Thymus kotschyanus - Astragalus microcephalus  با طبقه وضعیت متوسط و گرایش پس‌‌رونده، دارای اولویت اول پایداری است. تیپ گیاهی Astragalus microcephalus - Festuca ovina - Astragalus chrysostachys با طبقه وضعیت ضعیف و گرایش پیش‌‌رونده دارای اولویت دوم از نظر پایداری اکولوژیکی است و تیپ گیاهی Artemisia fragrans - Astragalus  parrowianus با وضعیت متوسط و گرایش پیش‌‌‌رونده، در اولویت سوم پایداری اکولوژیکی قرار دارد بر همین اساس، از نظر اجرای عملیات اصلاح مرتع با هدف غنی‌‌سازی پوشش گیاهی و همچنین حافظت از رویشگاه با هدف حفظ و ارتقاء تنوع گونه‌‌ای، در اولویت می‌‌باشند. نتیجه‌‌گیری: نتایج تداعی‌‌کننده آن است که بین طبقه وضعیت مرتع هر یک از رویشگاه‌‌ها با اولویت پایداری آن‌‌ها، همخوانی کاملی وجود ندارد. به‌‌عبارت دیگر، طبقه وضعیت بهتر، لزوما نشان‌‌دهنده پایداری اکوسیستم نخواهد بود. با کسب اطلاع از میزان پایداری اکولوژیکی رویشگاه‌‌های مرتعی، می‌توان برنامه‌ریزی دقیقی را بر مبنای بهره‌برداری بهینه و پایدار از اراضی انجام داد. آنچه مسلم است، ارزیابی شاخص‌های پایداری اکولوژیکی مراتع در ایران، موضوع جدیدی بوده که ارائه یک روش علمی کاربردی و قابل استناد در این زمینه، نیازمند بررسی‌های بیشتر و تحت شرایط متفاوت است. در این پژوهش، اگرچه، تمامی معیار‌ها و شاخص‌ها طبق دستورالعمل‌های موجود است؛ اما ضرورت دارد در مناطق مختلف آب و هوایی، متناسب با شرایط اکولوژیکی منطقه، هر یک از شاخص‌های پایداری را مجددا بررسی نمود تا اطلاعات کامل و تکمیلی در جهت سنجش پایداری اکولوژیکی مراتع، حاصل شود.   Background and Objective: Assessing the ecological sustainability of rangeland habitats is one of the basic requirements in assessing rangelands, and it is important to recognize the factors that are effective in determining it. By obtaining information about this, accurate planning can be carried out based on optimal and sustainable land utilization. So far, research has been conducted on the indicators and criteria for sustainability of rangeland management from an economic and social perspective, but fewer studies have been conducted in terms of ecological criteria. Accordingly, the present study aimed to assess the ecological sustainability of rangelands in the Hir region of Ardabil province in line with sustainable management. Methodology: In order to assess the ecological sustainability of rangeland habitats, based on scientific sources, six indicators were considered as representative indicators: above-ground phytomass, annual net primary production of the land surface, production of medicinal plants and by-products, grazing capacity, area of suitable rangelands for livestock grazing and presence and density of wildlife functional groups. For this purpose, three vegetation types (habitats) were considered along the altitudinal gradient of the region. Then, within each vegetation type, a representative stand was selected and vegetation characteristics (percentage of canopy cover, number of plant bases, current year production/growth, above-ground phytomass, and medicinal plant production) were measured in 30 one-square-meter grid plots located along three 100-meter transects during the 2019 growing season. After measuring the plant characteristics, the range condition class and range condition trend of each plant type were determined using the four-factor method and the tendency scale. In addition, the grazing capacity of each habitat was calculated by calculating the available forage and considering the daily requirement of the livestock unit during the grazing season. After preparing and updating the basic information, based on the proposed guideline (MSSG), the suitability of each plant type for livestock grazing was determined and the percentage of suitable and unsuitable pastures for livestock grazing was determined. After knowing the values of each indicator, the ecological sustainability of each habitat was measured based on the sum of their values. Results: The results showed that the plant types differ from each other in terms of ecological sustainability indicators and, consequently, their ecological sustainability is not the same. In this regard, the Thymus kotschyanus - Astragalus microcephalus vegetation type with a moderate condition and a regressive tendency has the first priority of sustainability. The Astragalus microcephalus - Festuca ovina - Astragalus chrysostachys vegetation type with a weak condition and a progressive tendency has the second priority in terms of ecological sustainability, and the Artemisia fragrans - Astragalus parrowianus vegetation type with a moderate condition and a progressive tendency is in the third priority of ecological sustainability. Accordingly, they are prioritized in terms of implementing rangeland improvement operations with the aim of enriching the vegetation cover and also protecting the habitat with the aim of preserving and promoting species diversity. Conclusion: The results suggest that there is no complete correspondence between the range condition class of each habitat and their sustainability priority. In other words, a better condition class will not necessarily indicate the sustainability of the ecosystem. By obtaining information about the level of ecological sustainability of rangeland habitats, accurate planning can be carried out based on optimal and sustainable land use. What is certain is that the assessment of ecological sustainability indicators of rangelands in Iran is a new issue, and providing a scientific and applicable method in this field requires further studies and under different conditions. In this study, although all criteria and indicators are in accordance with existing guidelines, it is necessary to re-examine each of the sustainability indicators in different climatic regions, in accordance with the ecological conditions of the region, in order to obtain complete and complementary information for measuring the ecological sustainability of rangelands.   پایداری رویشگاه‌‌های مرتعی, وضعیت مرتع, تولید علوفه, ظرفیت چرا, شایستگی مرتع Assessing the Ecological Sustainability of the Hir Summer Rangeland Habitats, Ardabil 437 453 http://rangelandsrm.ir/browse.php?a_code=A-10-58-17&slc_lang=fa&sid=1 Mehdi Moameri مهدی معمری moameri@uma.ac.ir 100319475328460019028 100319475328460019028 Yes Department of Range and Watershed Management, Faculty of Natural Resources, University of Mohaghegh Ardabili, Ardabil گروه مرتع و آبخیزداری، دانشکده منابع طبیعی، دانشگاه محقق اردبیلی، اردبیل Leila Mamizadeh لیلا ممی زاده mmoameri2005@gmail.com 100319475328460019029 100319475328460019029 No Department of Range and Watershed Management, Faculty of Natural Resources, University of Mohaghegh Ardabili, Ardabil گروه مرتع و آبخیزداری، دانشکده منابع طبیعی، دانشگاه محقق اردبیلی، اردبیل Ardavan Ghorbani اردوان قربانی a_ghorban@uma.ac.ir 100319475328460019030 100319475328460019030 No Department of Range and Watershed Management, Faculty of Natural Resources, University of Mohaghegh Ardabili, Ardabil گروه مرتع و آبخیزداری، دانشکده منابع طبیعی، دانشگاه محقق اردبیلی، اردبیل Motamedi Javad جواد معتمدی motamedi.torkan@gmail.com 100319475328460019031 100319475328460019031 No Rangeland Research Department, Forest and Rangeland Research Institute, Agricultural Research, Education and Extension Organization, Tehran بخش تحقیقات مرتع، موسسه تحقیقات جنگل‌‌ها و مراتع کشور، سازمان تحقیقات آموزش و ترویج کشاورزی، تهران Masoomeh Abbasi Khalaki معصومه عباسی خالکی m.abbasi@uma.ac.ir 100319475328460019032 100319475328460019032 No Department of Range and Watershed Management, Faculty of Natural Resources, University of Mohaghegh Ardabili, Ardabil گروه مرتع و آبخیزداری، دانشکده منابع طبیعی، دانشگاه محقق اردبیلی، اردبیل