Journal of Rangeland

fa مطالعه دانش بومی گیاهان خوراکی مرتع و جنگل در دامداران سنتی شرق گیلان A study of the indigenous knowledge of edible rangeland and forest plants among traditional livestock farmers in eastern Gilan تخصصي Special پژوهشي Research سابقه و هدف: دانش بومی هر قوم بخشی از سرمایه‌ای است که در حافظه جمعی ثبت‌شده و یکی از بخش‌های قابل‌توجه آن دانش جوامع محلی در مورد گیاهان خوراکی جنگل و مرتع و نحوه‌ طبخ غذا با استفاده از آن‌ها است. غذاهای بـومی اثر تخریبی کمی برای محیط‌زیست دارند و ضمن ایجاد امنیت غذایی، به‌‌عنوان یک منبع حیاتی در گردشگری خوراک قلمداد می‌شوند. ثبت دانش بومی یک ضرورت بوده و در همین راستا هدف این پژوهش جمع‌آوری این گنجینه‌ ارزشمند است.<a name="_Hlk205713695"></a> مواد و روش: این مطالعه به‌روش مردم‌نگاری و در قالب مشاهده‌ مستقیم، مشارکتی، مصاحبه‌ نیمه‌ساختارمند است که با 90 نفر از 18 روستای جلگه‌ای و کوهپایه‌ای در شرق گیلان انجام شده است. نمونه‌گیری به‌روش گلوله برفی و افراد اطلاع‌رسان از خانوارهای دامدار روستایی مستقر در جلگه، دامداران با سابقه کوچ‌نشینی و در حال حاضر ساکن شده، نیمه‌کوچ‌نشین و رمه‌گردان در استان گیلان بوده‌اند. پرسش‌های اصلی شامل نام محلی، اندام مورداستفاده، پراکنش جغرافیایی، زمان جمع‌آوری و فرم رویشی هر گیاه بود. در ادامه با استفاده از مصاحبه و مشاهده مشارکتی، نام، شیوه‌ طبخ و مصارف خوراک‌های محلی دامداران روستایی جمع‌آوری شدند. تعداد دفعات پرسش در مورد هر موضوع تا حد اشباع نظری بود. استخراج داده‌ها با کمک فیش‌نویسی و کدگذاری باز و آنالیز کمی داده‌ها با محاسبه شاخص فراوانی ثبت یا استناد انجام شد. تجزیه‌وتحلیل نتایج با روش‌های اسنادی و مراجعه به منابع معتبر فارسی و لاتین صورت پذیرفت و در نهایت دانش بومی در حوزه‌ غذاهای محلی از گیاهان خوراکی مرتع و جنگل در استان گیلان گزارش شد. نتایج: در این پژوهش 35 گونه گیاهی متعلق به 18 تیره در طبخ خوراک‌ سنتی شناسایی گردید. از میان گونه‌های خوراکی تیره‌های Rosaceae،  Lamiaceaeو  Apiaceaeدارای بیشترین استفاده بودند. از بین اندام‌های مورداستفاده‌ بیشترین کاربرد مربوط به برگ و میوه گیاهان بود و گونه‌ها علفی با 46 درصد، درختی 43 درصد و بوته‌ای با 11 درصد به‌ترتیب بیشترین تا کمترین فرم‌های رویشی مورداستفاده است. در منطقه موردمطالعه، گیاهانی چون آلوچه جنگلی (Prunus divaricate)، با 85 مورد، گلابی وحشی (Pyrus hyrcana Fedor)، 76 مورد، انار ترش جنگلی (Punica granatum L)، 73 مورد، انجیر (Ficus carica)، 70 و تمشک خزری (Rubus hyrcanus) با 70 مورد در بخش گیاهان جنگلی و در مرتع گونه‌های پونه سنبله‌ای (Mentha spicata L)، 86 مورد، شبدرترشک (Oxalis corniculata) 84 مورد، اناریجه (Eryngium caeruleum) 80 مورد و پونه معطر (Mentha pulegium L) با 70 مورد به‌ترتیب بیشترین فراوانی ثبت را داشتند که در تهیه انواع نرگسی، پلو، خورشت، آش، نان و چاشنی‌ها کاربرد داشت. همچنین بیشترین نحوه‌ مصرف گیاهان خودرو در مصارف غذایی شامل خام و تازه، ادویه و چاشنی است. میزان تمایل به یک غذا شامل دو بخش مصرف محلی و یا مصرف توسط بوم‌گردان در اشکال تغذیه و سوغات است و پرطرفدارترین خوراک محلی در گردشگری خوراک از دیدگاه جامعه‌ محلی شامل دلار (دلال)، خلفه نون، ولش یا بولوش مربا، انار رب، اربه دوشو، کنوس او و سیاه مزگی پنیر بوده است. نتیجه‌گیری: غذای بومی حاصل از گیاهان خودروی مرتعی و جنگلی دامنه‌ای گسترده، از فرهنگ تا دانش را نسبت به محیط در برمی‌گیرند. احیاء دوباره‌ این غذاها بسـتر مناسبی در جهت تأمین امنیت غذایی هر منطقه با در نظر گرفتن دسترسی، ارزانی، خواص مغذی، سازگاری با شرایط محیطی آن است و به‌عنوان یک جاذبه‌ در قالب گردشگری خوراک فرصتی ارزشمند برای توسعه پایدار روستایی در ابعاد اجتماعی، فرهنگی و اقتصادی فراهم می‌کنند.   Background and Objective: Indigenous knowledge held by each tribe constitutes an important form of cultural capital preserved in collective memory. A key component of this knowledge is the understanding local communities possess regarding edible rangeland and forest plants and the traditional methods used to prepare food from them. Local foods generally exert minimal environmental impact and, in addition to contributing to food security, represent a vital resource for gastronomic tourism. Documenting indigenous knowledge is therefore essential. Accordingly, the objective of this study was to collect and record this valuable body of knowledge related to local foods derived from edible rangeland and forest plants. Methodology: This research adopted an ethnographic approach, employing participatory observation and semi-structured interviews with 90 participants from 18 villages. Snowball sampling was used to identify key informants among rural livestock households, including settled livestock farmers with a nomadic background, as well as semi-nomadic and pastoral communities in Gilan Province. The main interview questions focused on local plant names, the specific plant parts used, geographical distribution, harvesting periods, and plant growth forms. In addition, information on local food names, preparation methods, and patterns of use was collected through interviews and participatory observation. Data collection continued until theoretical saturation was reached. Field notes and open coding were used for qualitative data extraction, while quantitative analysis involved calculating citation frequency indices. The findings were analyzed using documentary methods and validated through consultation of reliable Persian and Latin references. Ultimately, the study documents indigenous knowledge related to local foods prepared from edible rangeland and forest plants in Gilan Province. Results: A total of 35 plant species belonging to 18 botanical families were identified as being used in the preparation of local foods. Among these, the Rosaceae, Lamiaceae, and Apiaceae families were the most frequently utilized. Leaves and fruits were the most commonly used plant parts. In terms of growth forms, herbaceous species accounted for 46%, trees for 43%, and shrubs for 11% of the recorded species. In forest ecosystems, wild sour plum (Prunus divaricata) with 85 citations, wild pear (Pyrus hyrcana Fedorov) with 76 citations, wild sour pomegranate (Punica granatum L.) with 73 citations, fig (Ficus carica) with 70 citations, and Caspian raspberry (Rubus hyrcanus) with 70 citations were the most frequently mentioned species. In rangeland areas, common mint (Mentha spicata) with 86 citations, creeping woodsorrel (Oxalis corniculata) with 84 citations, sky-blue eryngo (Eryngium caeruleum) with 80 citations, and pennyroyal (Mentha pulegium) with 70 citations were the most commonly used species. These plants were incorporated into a variety of traditional dishes, including different types of Nargesi, rice-based dishes, stews, soups, bread, and seasonings. The most common forms of use were raw and fresh consumption, as well as use as spices and flavorings. Food preference was expressed in two main forms: local household consumption and tourism-related consumption, including prepared foods and souvenirs. From the perspective of local communities, the most popular foods associated with gastronomic tourism include Delâr, Xulfǝ nun, Vala&scaron; or Bulu&scaron; morabâ, Anâr rb, Arbǝ du&scaron;u, Konus o, and Siya mazgi panir. Conclusion: Local foods derived from rangeland and forest plants encompass a broad spectrum of values, ranging from cultural heritage to ecological knowledge. Reviving and promoting these foods provides a suitable pathway for enhancing regional food security by considering accessibility, affordability, nutritional value, and environmental compatibility. Moreover, as attractions within gastronomic tourism, these foods offer significant potential for sustainable rural development across social, cultural, and economic dimensions.   مردم‌نگاری, گیاهان خوراکی, گردشگری غذا, جامعه‌ی محلی, استان گیلان. Ethnography, Edible plants, Gastronomic tourism, Local community, Gilan province 387 404 http://rangelandsrm.ir/browse.php?a_code=A-10-2846-2&slc_lang=fa&sid=1 Maedeh Omidi nowbijar مائده امیدی نوبیجار maedeh.omidi@gmail.com 100319475328460019014 100319475328460019014 Yes Department of Rangeland Management, Faculty of Range and Watershed Management, Gorgan University of Agricultural Sciences and Natural Resources, Gorgan گروه مدیریت مرتع، دانشکده مرتع و آبخیزداری، دانشگاه علوم کشاورزی و منابع طبیعی گرگان، گرگان Hossein Barani حسین بارانی baranihossein@yahoo.com 100319475328460019015 100319475328460019015 No Department of Rangeland Management, Faculty of Range and Watershed Management, Gorgan University of Agricultural Sciences and Natural Resources, Gorgan گروه مدیریت مرتع، دانشکده مرتع و آبخیزداری، دانشگاه علوم کشاورزی و منابع طبیعی گرگان، گرگان Mohamad Rahim Forouzeh محمدرحیم فروزه rfroozeh@yahoo.com 100319475328460019016 100319475328460019016 No Department of Rangeland Management, Faculty of Range and Watershed Management, Gorgan University of Agricultural Sciences and Natural Resources, Gorgan گروه مدیریت مرتع، دانشکده مرتع و آبخیزداری، دانشگاه علوم کشاورزی و منابع طبیعی گرگان، گرگان Ahmad Abedi sarvestani احمد عابدی سروستانی abedi@gau.ac.ir 100319475328460019017 100319475328460019017 No Department of Agricultural Extension and Education, Faculty of Agricultural Management, Gorgan University of Agricultural Sciences and Natural Resources, Gorgan گروه ترویج و آموزش کشاورزی، دانشکده مدیریت کشاورزی، دانشگاه علوم کشاورزی و منابع طبیعی گرگان، گرگان