Journal of Rangeland

fa ارزیابی و تحلیل مؤلفه‌های پایداری در سامان‌های عرفی مراتع ییلاقی شهرستان چایپاره-استان آذربایجان غربی Evaluation and Analysis of Sustainability Components in Pastoral Units of Summer Rangelands in Chaypareh County, West Azerbaijan Province تخصصي Special پژوهشي Research سابقه و هدف: دستیابی به تعادل در اکوسیستمهای مرتعی چالش مهمی در مدیریت پایدار مراتع است. دستیابی به توسعه پایدار در هر سطحی و با هر هدفی که باشد، نیازمند برنامه‌ریزی اصولی، کارآمد و اجرای دقیق آن است. برای انجام برنامه‌های مختلف اقتصادی، اجتماعی و محیط‌زیستی، تدوین راهکارهای توسعه، موفقیت در برنامه‌ریزی و طرح‌های اجرایی، بررسی و شناخت توانمندی‌ها، کمبودها و تعیین سطح توسعه‌یافتگی سکونتگاه‌های محلی، بر اساس مجموعه‌ای از شاخص‌های برتر، ضرورتی اجتناب‌ناپذیر است. این تحقیق با هدف ارزیابی پایداری و تحلیل مؤلفه‌های آن در بین بهره‌برداران سامان‌های عرفی مراتع ییلاقی شهرستان چایپاره صورت گرفت. مواد و روش‌ها: این تحقیق با استفاده از روش‌های پیمایشی (نظرسنجی از بهره‌برداران) و توصیفی- تحلیلی با هدف ارزیابی و سنجش سطح پایداری سامان‌های عرفی مراتع ییلاقی شهرستان چایپاره-استان آذربایجان غربی انجام شد. برای انجام تحقیق از شاخص‌های معرفی‌شده در تحقیقات قبلی استفاده شد و برای سنجش پایداری از مدل بارومتر پایداری استفاده گردید. مدل بارومتر پایداری مرکب از دو عنصر اصلی به نام‌های رفاه اکوسیستم و رفاه انسانی است که برای رسیدن به شرایط پایداری هردو باید ارتقا یابند. این مدل که توسط پرسکات آلن ارائه‌شده است پایداری را به پنج سطح تقسیم می‌نماید و سپس بر مبنای دو متغیر رفاه اکوسیستم و رفاه انسانی پایداری را مورد سنجش قرار می‌دهد. تعداد پنج سامان عرفی مرتعی با در نظر گرفتن تعداد بهره‌بردار، امکان دسترسی، تعداد دام و مساحت سامان عرفی انتخاب شدند و 30 عدد پرسشنامه از بهره‌برداران تکمیل شد. ضریب آلفای کرونباخ محاسبه‌شده به طور میانگین -745/0 به دست آمد که در محدوده قابل‌قبول است. برای مقایسه میانگین مؤلفه‌های ارزیابی پایداری از آزمون واریانس یک‌طرفه و جهت مشاهده منابع تغییرات درون‌گروهی، از آزمون مقایسه میانگین دانکن استفاده شد. نتایج: نتایج نشان داد در سامان‌های عرفی مراتع ییلاقی در ابعاد اجتماعی، اقتصادی و محیط‌زیستی؛ مؤلفه‌های سنجش پایداری با هم اختلاف معنی‌دار آماری دارند. طبق نتایج بعد محیط‌زیستی– بوم‌شناختی با ارزش 612/0 بالاترین میزان پایداری را در بین ابعاد پایداری مراتع ییلاقی دارد و کمترین میزان پایداری مرتبط با بعد اجتماعی با ارزش 484/0 است. بر اساس نتایج مدل بارومتر؛ سامان‌های عرفی مراتع ییلاقی در وضعیت پایداری متوسط تا پایداری بالقوه قرارگرفته‌اند. به لحاظ پایداری کل در مراتع ییلاقی بالاترین سطح پایداری 548/0 مربوط به سامان عرفی قورول علیا و کمترین سطح پایداری برابر با 535/0 مربوط به سامان عرفی چیرکندی است. نتیجه‌گیری: نتایج این تحقیق نشان داد برای رسیدن به پایداری مراتع لازم است به هر کدام از ابعاد توسعه پایدار توجه ویژه‌ای شود. وضعیت اقتصادی و اجتماعی بهره‌برداران و نوع دامداری آن‌ها مبنی بر متحرک یا ساکن بودن در میزان پایداری این جوامع اثرگذار است. بهره‌برداران این مراتع به لحاظ خدمات رفاهی، آموزشی و بهداشتی، حمایت‌های بیمهای، رفاه اقتصادی و مدیریت چرایی با چالش‌هایی مواجه هستند که لازم است در خصوص رفع این چالش‌ها برنامه‌ریزی صورت گیرد. مراتع منطقه از جهت میزان تولید علوفه و ویژگی‌های خاک از وضعیت خوبی برخوردار هستند که لازم است این پتانسیل در جهت ارتقای پایداری بهره‌برداران مدنظر قرار گیرد. جهت ارتقای پایداری سامان‌های عرفی منطقه؛ تنوع بخشیدن به فعالیتهای اقتصادی، افزایش میزان بهره‌وری، بهبود خدمات آموزشی، ترویجی، بهداشتی و رعایت ظرفیت و آمادگی مرتع پیشنهاد می‌شود.   Background and objectives: Achieving balance in rangeland ecosystems is a fundamental challenge in sustainable rangeland management. The attainment of sustainable development at any level requires strategic planning and precise implementation. In order to develop effective economic, social, and environmental strategies, understanding local conditions, identifying strengths and weaknesses, and determining the level of development in pastoral units based on superior indicators are essential. This study aims to evaluate sustainability and analyze its key components among users of pastoral units in the summer rangelands of Chaypareh County. Methodology: This research employed survey methods (user surveys) and descriptive-analytical approaches to assess sustainability in pastoral units of summer rangelands. Sustainability indicators from previous studies were incorporated, and the Stability Barometer Model was utilized for assessment. This model, introduced by Prescott-Allen, evaluates sustainability based on two primary elements: ecosystem welfare and human welfare, both of which must be enhanced to achieve sustainable conditions. Sustainability is categorized into five levels based on these variables. Five pastoral units were selected considering operator population, accessibility, livestock numbers, and area size within the customary system. Thirty questionnaires were completed by local operators. The calculated Cronbach’s alpha coefficient (0.745) confirmed acceptable reliability. One-Way ANOVA was applied to compare sustainability component averages, and Duncan’s test was used to identify sources of intra-group variability. Results: The results revealed significant differences in sustainability measurement components across summer rangeland systems, placing them in distinct statistical groups. The environmental-ecological sustainability dimension demonstrated the highest sustainability level (0.612), while the social dimension exhibited the lowest (0.484). According to the Barometer Model, summer rangeland systems are classified as medium to potentially sustainable. Among pastoral units, Ghorule-Olia demonstrated the highest sustainability level (0.548), while Chirkandi recorded the lowest (0.535). Conclusion: Achieving rangeland sustainability necessitates targeted attention to all dimensions of sustainable development. The economic and social conditions of pastoralists, including their livestock farming practices (mobile or sedentary), influence overall sustainability. Challenges related to welfare, education, healthcare services, insurance support, economic stability, and grazing management must be addressed through comprehensive planning. Despite positive conditions in forage production and soil characteristics, strategic interventions are required to enhance sustainability. Recommendations include diversifying economic activities, increasing productivity, improving educational, extension, and healthcare services, and considering rangeland capacity and readiness.   مولفه های پایداری, مدل بارومتر, مراتع ییلاقی, پایداری اجتماعی, پایداری زیست‌محیطی– بوم‌شناختی. Components of sustainability, barometer model, summer rangelands, social sustainability, environmental-ecological sustainability. 52 67 http://rangelandsrm.ir/browse.php?a_code=A-10-139-7&slc_lang=fa&sid=1 Arezoo Pourmahmoud-Hajilari آرزو پورمحمود حاجیلاری arezupourmahmoud@yahoo.com 100319475328460018135 100319475328460018135 No Department of Range and Watershed Management, Faculty of Natural Resources, Urmia University, Urmia گروه مرتع و آبخیزداری، دانشکده منابع طبیعی، دانشگاه ارومیه، ارومیه Morteza Mofidi-Chelan مرتضی مفیدی چلان mofidi.morteza@gmail.com 100319475328460018136 100319475328460018136 Yes Department of Range and Watershed Management, Faculty of Natural Resources, Urmia University, Urmia گروه مرتع و آبخیزداری، دانشکده منابع طبیعی، دانشگاه ارومیه، ارومیه Esmaeil Sheidai-Karkaj اسماعیل شیدای کرکج esmaeil_sheidayi@yahoo.com 100319475328460018137 100319475328460018137 No Department of Range and Watershed Management, Faculty of Natural Resources, Urmia University, Urmia گروه مرتع و آبخیزداری، دانشکده منابع طبیعی، دانشگاه ارومیه، ارومیه