Journal of Rangeland

fa تحلیل عوامل کلیدی مؤثر بر تخریب مراتع در مناطق نیمه‌استپی شهرستان فریدن استان اصفهان: مقایسه و تلفیق دیدگاه‌های کارشناسان و مرتعداران روستایی Analysis of key factors influencing rangeland degradation in semi-steppe regions of Fereydan county, – Isfahan province: a comparison and integration of experts’ and local ranchers’ perspectives تخصصي Special كاربردي Applicable سابقه و هدف: تخریب مراتع کشور هم به لحاظ کمی و هم از جهت کیفی آهنگی شتابنده پیدا کرده است. این پدیده نه تنها منجر به کاهش وسعت مراتع و تنوع گیاهی می‌شود، بلکه اثرات زیست‌محیطی گسترده‌تری مانند فرسایش خاک، کاهش منابع آبی و افزایش مخاطرات طبیعی نظیر سیلاب‌ها و بیابان‌زایی نیز به دنبال دارد. هدف از این تحقیق بررسی و شناسایی مهم‌ترین عوامل موثر در تخریب مراتع شهرستان فریدن و مقایسه دیدگاه کارشناسان و مرتعداران منطقه نسبت به این عوامل است. مواد و روش: ابتدا عوامل تخریب با استفاده از بررسی منابع، بازدید میدانی و نظر متخصصین حوزه منابع طبیعی بر اساس معیارهای مدیریتی، اقتصادی، اجتماعی و طبیعی شناسایی شد. سپس اقدام به اخذ نظر کارشناسان و متخصصین فنی حوزه منابع طبیعی و دامداران خبره و آگاه منطقه از طریق توزیع پرسش‌نامه طیف پنج گزینه‌ای لیکرت گردید. روایی پرسش‌نامه با استفاده از نظرات متخصصان و پایایی آن بر اساس ضریب آلفای کرونباخ برای گروه کارشناسان 87/0 و برای گروه مرتعداران 81/0 به‌دست آمد. داده‌های حاصل با آزمون‌های توصیفی و آزمون غیرپارامتری من‌ویتنی در نرم افزار SPSS نسخه 26 تحلیل شدند. نتایج: کارشناسان از بین عوامل اصلی، عوامل اقتصادی را با میانگین وزنی 48/4 مهم‌ترین عامل تخریب دانسته و دامداران عوامل مدیریتی را با میانگین وزنی 17/4 مؤثرتر دانستند. از نظر هر دو گروه عوامل طبیعی کمترین اثر را در تخریب مراتع ایفا می‌نمایند. از بین زیرمعیارها کارشناسان، اقتصاد دامداران را با میانگین وزنی 32/4 مهم‌ترین عامل تخریب و دامداران زیرمعیار دام و دامداری را با میانگین وزنی 97/3 مؤثرتر دانستند. از میان 30 عامل تخریب شناسایی شده، کارشناسان به‌ترتیب سه عامل تعداد زیاد بهرهبرداران با وزن 39/4، چرای مازاد بر ظرفیت مرتع با وزن 26/4 و چرای طولانی و مکرر با وزن 19/4 را مخرب‌ترین عوامل معرفی نمودند. از نظر مرتعداران سه گزینه‌ای که بیشترین تأثیر را در تخریب مراتع شهرستان فریدن دارند چرای مازاد بر ظرفیت مرتع با وزن 63/4، خشکسالی با وزن 53/4 و قیمت بالای علوفه با وزن 50/4 هستند. با توجه به تحلیل نتایج آزمون‌های توصیفی و من‌ویتنی، عوامل اقتصادی به‌عنوان عوامل اصلی تخریب مراتع در شهرستان فریدن شناخته شدند. این عوامل شامل مسائلی مانند چرای مازاد بر ظرفیت مرتع، قیمت بالای علوفه، تعداد زیاد بهره‌برداران و کمبود نیروی حفاظتی است که به‌طور مستقیم و غیرمستقیم به وضعیت اقتصادی منطقه و مرتعداران ارتباط دارند. همچنین، اگرچه عوامل اجتماعی (مانند روحیه منفعت‌طلبی شخصی و نبود احساس مالکیت) به‌طور مستقیم کمتر از عوامل اقتصادی تأثیرگذارند، اما از طریق تشدید بهره‌برداری غیراصولی و کاهش مسئولیت‌پذیری جمعی، تأثیر غیرمستقیم چشم‌گیری دارند. تعامل این سه دسته عوامل در یک چرخه معیوب منجر به فشار مضاعف بر مراتع شده است. به‌عنوان مثال، ضعف مدیریت و مشارکت محلی موجب تداوم بهره‌برداری اقتصادی ناپایدار می‌شود و نبود حمایت نهادی مناسب، امکان به‌کارگیری راهکارهای اصلاحی را کاهش می‌دهد. نتیجه گیری: <a name="_Hlk201164665">نتایج نشان می‌دهد که عوامل مرتبط با دامداری، تعداد زیاد بهره‌برداران و قیمت بالای علوفه از نظر هر دو گروه نقش محوری در تخریب دارند. همچنین، در حالی که نظرات دو گروه در کلیات هم‌راستاست، اختلاف‌نظرها در اولویت‌بندی ریشه در تفاوت تجربه، دانش، و منافع آن‌ها دارد. شناخت این تفاوت‌ها و تعامل میان عوامل اقتصادی، مدیریتی و اجتماعی می‌تواند مبنایی برای طراحی سیاست‌های مشارکتی، هدفمند و پایدار جهت حفاظت از مراتع باشد</a>.   Introduction and Objective: The degradation of rangelands in the country has been accelerating both in quantity and quality. This phenomenon not only leads to a reduction in the extent and diversity of plant species but also causes broader environmental impacts such as soil erosion, reduced water resources, and increased natural hazards like floods and desertification. This study aims to investigate and identify the most significant factors affecting rangeland degradation in Fereydan County and to compare the perspectives of experts and local ranchers regarding these factors. Methodology: Initially, degradation factors were identified through a review of literature, field visits, and consultation with natural resource specialists, based on management, economic, social, and natural criteria. Opinions were then gathered from technical experts in natural resources and experienced, informed local ranchers through a five-point Likert scale questionnaire. The validity of the questionnaire was confirmed through expert judgment, and its reliability was assessed using Cronbach's alpha coefficient, which was calculated to be 0.87 for the expert group and 0.81 for the local ranchers. The collected data were analyzed using descriptive statistics and the non-parametric Mann–Whitney U test. Results: Among the main criteria, experts identified economic factors as the most significant, with a weighted average of 4.48, while local ranchers considered managerial factors more influential, with a weighted average of 4.17. Both groups agreed that natural factors had the least impact on rangeland degradation. Regarding sub-criteria, experts emphasized the economic conditions of livestock holders as the most critical factor (weighted average of 4.32), whereas local ranchers prioritized livestock and livestock management (weighted average of 3.97). Among the 30 identified degradation factors, experts ranked (1) the high number of beneficiaries and livestock holders (4.39), (2) overgrazing (4.26), and (3) prolonged and repeated grazing (4.19) as the most destructive. In contrast, local ranchers identified (1) overgrazing (4.63), (2) drought (4.53), and (3) high forage prices (4.50) as the most impactful factors in rangeland degradation in Fereydan. Based on both descriptive statistics and Mann-Whitney test results, economic factors emerged as the primary drivers of rangeland degradation in the region, including issues such as overgrazing, high forage prices, the high number of beneficiaries, and a shortage of protective staff, which are directly and indirectly related to the economic conditions of the region and its livestock holders. Although social factors (such as individual profit-seeking behavior and lack of a sense of ownership) were found to be less directly influential than economic factors, they significantly contribute indirectly by intensifying unsustainable exploitation and weakening collective responsibility. The interaction of these three categories of factors creates a vicious cycle that puts increasing pressure on rangelands. For example, weak management and limited local participation lead to the continuation of unsustainable economic practices, while the lack of institutional support reduces the feasibility of implementing corrective measures. Conclusion: The findings indicate that livestock-related factors, the high number of beneficiaries, and elevated forage prices play a central role in rangeland degradation from the perspective of both experts and local ranchers. While there is general alignment between the two groups regarding the overall causes, differences in prioritization stem from variations in experience, knowledge, and interests. Recognizing these differences, along with understanding the interplay between economic, managerial, and social factors, can serve as a foundation for designing participatory, targeted, and sustainable policies for rangeland conservation.   پرسش‌نامه, چرای مازاد, عوامل اقتصادی, خشکسالی, قیمت علوفه Questionnaire, overgrazing, economic factors, drought, forage price 246 262 http://rangelandsrm.ir/browse.php?a_code=A-10-2810-1&slc_lang=fa&sid=1 Mohammadjavad mohseni demneh محمدجواد محسنی دمنه m.mohseni@alumni.iut.ac.ir 100319475328460018986 100319475328460018986 No Department of Rangeland and Watershed Management, Faculty of Natural Resources, Isfahan University of Technology, Isfahan گروه مرتع و آبخیزداری، دانشکده منابع طبیعی، دانشگاه صنعتی اصفهان، اصفهان Hossein Bashri حسین بشری hbashari@iut.ac.ir 100319475328460018987 100319475328460018987 Yes Department of Rangeland and Watershed Management, Faculty of Natural Resources, Isfahan University of Technology, Isfahan گروه مرتع و آبخیزداری، دانشکده منابع طبیعی، دانشگاه صنعتی اصفهان، اصفهان Mostafa Tarkesh Esfahani مصطفی ترکش اصفهانی m_tarkesh@iut.ac.ir 100319475328460018988 100319475328460018988 No Department of Rangeland and Watershed Management, Faculty of Natural Resources, Isfahan University of Technology, Isfahan گروه مرتع و آبخیزداری، دانشکده منابع طبیعی، دانشگاه صنعتی اصفهان، اصفهان Alireza Mousavi علیرضا موسوی sarmousavi@iut.ac.ir 100319475328460018989 100319475328460018989 No Department of Rangeland and Watershed Management, Faculty of Natural Resources, Isfahan University of Technology, Isfahan گروه مرتع و آبخیزداری، دانشکده منابع طبیعی، دانشگاه صنعتی اصفهان، اصفهان