Journal of Rangeland

fa بررسی بازسازی پوشش گیاهی تحت تاثیر عملیات‌های اصلاحی در مراتع خشک (مطالعه موردی: بستک، استان هرمزگان) Assessing vegetation rehabilitation under restoration operations in arid rangelands (Case study: Bastak, Hormozgan province) تخصصي Special پژوهشي Research سابقه و هدف: سطح وسیعی از مراتع کشور ایران در مناطق خشک و نیمه خشک واقع شدهاند که درصد قابل توجهی از آنها تخریب شده و شرایط مناسبی ندارند. در این مناطق به دلیل نبود رطوبت، احیای پوشش گیاهی به آسانی صورت نمی‌گیرد. عملیاتهای ذخیره نزولات از جمله اقدمات مدیریتی لازم برای اصلاح و توسعه مراتع این مناطق هستند. عملیات ذخیره نزولات با افزایش رطوبت در دسترس گیاه، شرایط برای احیای مراتع را مهیا می‌کنند. اما همه روش‌های ذخیره نزولات کارایی یکسانی ندارند و ممکن است در مناطق مختلف تاثیر یکسانی در احیای مرتع نداشته باشند. لذا لازم است که اینگونه عملیات در مناطق مختلف مورد مقایسه قرار گیرند تا امکان انتخاب بهترین روش وجود اشته باشد. در همین راستا، این مطالعه به بررسی کارایی دو روش ذخیره نزولات در بازسازی پوشش گیاهی مراتع خشک استان هرمزگان میپردازد. مواد و روش‌ها: در این مطالعه سه تیمار در نظر گرفته شده است: منطقه شاهد، منطقه تحت عملیات هلالی آبگیر و منطقه تحت عملیات پخش سیلاب. برای اندازه‌گیری پوشش گیاهی از روش سیستماتیک-تصادفی استفاده شد. در هر منطقه سه ترانسکت صد متری مستقر شد. در امتداد هر ترانسکت، پوشش گیاهی در ده پلات دو در دو اندازه‌گیری شد. جمعاً در 90 پلات، درصد پوشش تاجی و تعداد پایه گونهها یادداشت شد. فرم زیستی گونههای گیاهی بر اساس روش ردهبندی رانکایر تعیین گردید. همچنین در هر پلات درصد سنگ و سنگریزه، لاشبرگ و خاک لخت اندازهگیری شد. برای بررسی فلور منطقه در طول پیمایش منطقه مورد مطالعه از کلیه‌ی گیاهان موجود در منطقه مورد مطالعه، نمونه‌برداری و پس از پرس و خشک کردن نمونهها با استفاده از منابع معتبر شناسایی گردیدند. برای ارزیابی ترکیب گیاهی در هر سه منطقه، از تیپ‌های عملکردی گیاهان استفاده شد. آزمون تجزیه و تحلیل واریانس یکطرفه و LSD به منظور مقایسه میانگین خصوصیات پوشش گیاهی در عرصههای هلالی آبگیر و پخش سیلاب و مناطق شاهد استفاده شد. نرخ تغییرات شاخصهای جامعه گیاهی مناطق ذخیره نزولات نسبت به منطقه شاهد نیز تعیین شد. آنـالیز تطبیقـی نااریـب &rlm;برای بررسی ارتباط گونههای گیاهی با مناطق ذخیره نزولات و شاهد استفاده شد. نتایج: نتایج نشان داد که بین مناطق ذخیره نزولات و شاهد از نظر خاک لخت، لاشبرگ، پوشش گیاهی اختلاف معنی‌داری وجود دارد &rlm;(05/0&rlm;&lrm; P<&lrm;&rlm;)&rlm;. عملیات پخش سیلاب و عملیات هلالی آبگیر سبب افزایش معنی‌دار تاج پوشش گیاهی و لاشبرگ در منطقه شده بودند (05/0 P<). بررسی تیپهای عملکردی گیاهان نیز نشان داد که گونههای گیاهی با کلاس خوشخوراکی دو و همیکریپتوفیتها تحت عملیاتهای ذخیره نزولات به ترتیب شانس توسعه بیشتری داشتند. از نظر فرم رویشی، عملیات ذخیره نزولات بطور معنی‌داری بیشترین تاثیر مثبت را بر فوربها و گراسها داشته ‌است (05/0 P<). نتایج همچنین نشان دادند که خانوادههای گندمیان، اسفناجیان و بقولات از خانوادههای موفق در منطقه ذخیره نزولات خصوصا پخش سیلاب هستند. نرخ تغییرات خصوصیات جامعه گیاهی منطقه پخش سیلاب به جز خاک لخت نسبت به منطقه هلالی افزایشی است. بیشترین نرخ تغییرات مثبت متعلق به لاشبرگ با میانگین62/0 ±07/9 بود. نتایج آنالیز رج‌بنـدی DCA نشان داد که گونههای &rlm; Cenchrus pennisetiformis، &rlm;Tephrosia persica، &rlm;Atriplex leucoclada&rlm;، &rlm;Cornulaca monacantha&rlm; و&lrm; &lrm;Cynodon dactylon &lrm;&rlm;از مهمترین گونههایی بود که با منطقه پخش سیلاب و منطقه هلالی آبگیر در ارتباط بود. &rlm; نتیجه‌گیری: هر دو عملیات ذخیره نزولات هلالی آبگیر و پخش سیلاب سبب ارتقا کمی و کیفی پوشش گیاهی در منطقه شده بودند، اما تاثیرات عملیات پخش سیلاب نسبت به هلالی آبگیر در احیای پوشش گیاهی بیشتر بوده است. با توجه به شاخص‌های اکولوژیکی در نظر گرفته شده در این مطالعه، عملیات پخش سیلاب جهت احیای پوشش گیاهی در مناطق خشک و نیمه‌خشک توصیه می‌شود. در پایان پیشنهاد می‌شود در مطالعه‌ای دیگر، شاخصهای اقتصادی و اجتماعی مانند هزینه اجرای روشهای مختلف ذخیره نزولات نیز مورد مطالعه قرار گیرند تا با ترکیب همه شاخص‌های اکولوژیکی، اقتصادی و اجتماعی بتوان بهترین عملیات ذخیره نزولات برای احیای مراتع را پیشنهاد کرد.   Background and objectives: A large area of Iran rangelands is located in arid and semi-arid areas which a significant percentage of them have been degraded and are not in good condition. In these areas, vegetation restoration is not easy due to the water scarcity. Water harvesting operations are among the necessary management measures to restore and develop the rangelands of these areas. Water harvesting operations improve the rangeland restoration conditions by increasing the available moisture for plants. But not all water harvesting operations are equally effective and may not have the same effect on rangeland restoration in different areas. Therefore, it is necessary to compare such operations in different areas to be able to choose the best water harvesting operations. Therefore, this study investigates the efficiency of two water harvesting methods in the rehabilitation of arid vegetation in Hormozgan province. Methodology: In this study, three treatments have been considered: control area, area under microcatchment operation and area under water spreading system. Systematic-random sampling method was used to measure vegetation. Three 100 m transects were laid out in each area. Vegetation attributes were measured in ten 2×2 m plots located along each transect. In total 90 plots, the percentage of canopy cover and the number of the plant species were recorded. The biological form of plant species was determined based on the Rankier classification method. In addition, the percentage of rocks and pebbles, litter and bare soil were determined in each plot. To study the flora of the study area, all plant species in the region were sampled and identified using reliable references. To evaluate species composition in all three sites, plant functional types were used. One-way analysis of variance followed by LSD were used to compare control area, area under microcatchment operation and area under water spreading system in terms of vegetation attributes. The rate of vegetation attributes change was also determined. Detrended correspondence analysis was used to investigate the relationship between plant species and water harvesting operations and control areas. Results: The results showed that there was a significant differences between water harvesting operations and control areas in terms of bare soil, litter and vegetation (P <0.05) The water spreading system and microcatchment operation had a significant effect on vegetation canopy and litter cover in the region (P <0.05). Examination of plant functional types also showed that palatability classes II and hemicryptophytes had more chance to develop under water harvesting operations respectively. In terms of life form, water harvesting operations had the most positive effect on forbs and grasses, respectively (P <0.05). The results also showed that the families Poaceae, Chenopodiaceae and Fabaceae were successful families in the sites under water harvesting operations, especially the sites under water spreading system. The rate of vegetation attributes change was increasing in the area under water spreading system compared to the area under microcatchment operation, except for the bare soil. The highest and lowest positive changes belonged to litter and Simpson index with a mean of 9.07±0.62 and 0.48±0.25, respectively. The results of DCA showed that Cenchrus pennisetiformis،، &rlm;Tephrosia persica، &rlm;Atriplex leucoclada&rlm; ، &rlm;Cornulaca monacantha&rlm; ,&lrm; &lrm;Cynodon dactylon were the most important species related to water spreading system and microcatchment operation. Conclusion: Both water spreading system and microcatchment operations improved the quality and quantity of vegetation in the region, but the effects of water spreading system were greater than microcatchment operation in restoring vegetation. According to the ecological indicators considered in this study, water spreading system is recommended to restore vegetation in arid and semi-arid regions. In the end, it is suggested that economic and social indicators such as the cost of implementing various water harvesting operations should be also considered in future studies, to combine all ecological, economic and social indicators to suggest the best water harvesting operations for rangeland restoration.   اصلاح مراتع, پخش سیلاب, هلالی آبگیر, تنوع گونه‌ای. restoration, water spreading system, microcatchmet, species diversity. 779 795 http://rangelandsrm.ir/browse.php?a_code=A-10-34-8&slc_lang=fa&sid=1 Azam Khosravi Mashizi اعظم خسروی مشیزی aazam.khosravi@yahoo.com 100319475328460015313 100319475328460015313 No Department of Ecological Engineering, Faculty of Natural Resources, University of Jiroft, Jiroft گروه مهندسی طبیعت، دانشکده منابع طبیعی، دانشگاه جیرفت، جیرفت Esfandyar Jahantab اسفندیار جهانتاب e.jahantab@fasau.ac.ir 100319475328460015314 100319475328460015314 Yes Department of Range and Watershed Management (Nature Engineering), Faculty of Agriculture, Fasa University, Fasa گروه مرتع و آبخیزداری (مهندسی طبیعت)، دانشکده کشاورزی، دانشگاه فسا، فسا Hamed Ahmadpoor حامد احمدپور ahmadpour.hamed@gmail.com 100319475328460015315 100319475328460015315 No Department of Natural Resources and Watershed Management of Hormozgan Province, Hormozgan اداره کل منابع و آبخیزداری استان هرمزگان، هرمزگان Mohsen Sherafatmand محسن شرافتمندراد mohsen.sharafatmandrad@gmail.com 100319475328460015316 100319475328460015316 No Department of Ecological Engineering, Faculty of Natural Resources, University of Jiroft, Jiroft گروه مهندسی طبیعت، دانشکده منابع طبیعی، دانشگاه جیرفت، جیرفت