Journal of Rangeland

fa واکاوی و شناخت اثرات اقتصادی و اجتماعی طرح های مرتعداری (مطالعه موردی: منطقه نیمه خشک شهرستان بیجار) Analysis and recognition of economic and social effects of rangeland management projects (Case study: semi-arid region of Bijar city) تخصصي Special پژوهشي Research سابقه و هدف: مراتع به عنوان بخش مهمی از منابع طبیعی، نقش اساسی در بهبود یا افول شرایط اقتصادی و اجتماعی جوامع محلی و بهرهبرداران روستایی دارد. پس از ملی شدن جنگلها و مراتع در سال ۱۳۴۱، در قوانین مصوبه سال ۱۳۴۸ برای اولین بار بهرهبرداری از مراتع به صورت طرح مرتعداری مدنظر قرار گرفت. طرحهای مرتعداری با هدف تقویت شاخصهای بومشناختی و بهبود شاخصهای اقتصادی و اجتماعی بهرهبرداران تدوین و اجرا میگردند که ارزیابی اثرات آنان به منظور سیاستگذاری و اتخاذ برنامههای مدیریتی مراتع ضروری است. طرحهای مرتعداری یکی از ابزارهای اصلی مدیریت و بهرهبرداری از مراتع ایران است که در جهت حذف یا کاهش تخریبها و مدیریت بهینه و پایدار مراتع اجرا میشوند. در این تحقیق، اثرات اقتصادی و اجتماعی طرحهای مرتعداری شهرستان بیجار در استان کردستان مورد ارزیابی و بررسی قرار گرفت. مواد و روشها: با توجه به اهداف کاربردی مطالعه، از روش پیمایشی و اسنادی به منظور جمعآوری دادهها و اطلاعات استفاده شد. منطقه مورد مطالعه شامل عرصههای مرتعی 9 طرح مرتعداری خاتمهیافته در شهرستان بیجار در شرق استان کردستان بود. جامعه آماری شامل دو گروه بهرهبرداران ذینفع طرحهای مرتعداری و کارشناسان آشنا به موضوع مورد مطالعه و مرتبط با طرحهای مرتعداری بودند. 175 خانوار بهرهبردار بر اساس فرمول کوکران و تطبیق با جدول کرجسی و مورگان به عنوان نمونههای مطالعاتی انتخاب و به روش تصادفی در تکمیل پرسشنامهها مشارکت داشتند. همچنین 24 کارشناس نیز در انجام تحقیق مشارکت کردند. پس از تأیید روایی پرسشنامهها با استفاده از نظر متخصصان و کارشناسان خبره، به منظور بررسی پایایی پرسشنامهها از ضریب آلفای کرونباخ استفاده شد که این مقدار برای کارشناسان و بهرهبرداران به ترتیب برابر 81/0 و 84/0 به دست آمد که نشان از قابلیت اعتماد مناسب پرسشنامهها داشت. پرسشنامههای تحقیق علاوه بر ویژگیهای جمعیتشناختی، مشتمل بر سؤالاتی در خصوص تأثیرات مستقیم و غیرمستقیم طرحهای مرتعداری اجرا شده بر وضعیت اقتصادی-اجتماعی و معیشتی بهرهبرداران در مقیاس طیفی لیکرت بود. اولویتبندی اثرات اقتصادی و اجتماعی از طریق میانگین رتبهای انجام شد. بررسی نرمال بودن دادهها با آزمون کولموگراف-اسمیرنوف انجام گرفت و پس از تایید نرمالیته دادهها، به منظور مقایسه دیدگاه کارشناسان و بهره‌برداران در ارتباط با اثرات اقتصادی و اجتماعی طرحهای مرتعداری از آزمون پارامتری تی استیودنت مستقل استفاده شد. تجزیه و تحلیل دادهها با استفاده از نرمافزار SPSS20 انجام گرفت. نتایج: نتایج نشان داد ممانعت از تغییر کاربری اراضی مرتعی، بهبود وضعیت آب شرب دام و افزایش اعتماد بهرهبرداران به اهداف و برنامههای بخش اجرایی منابع طبیعی به ترتیب با کسب میانگینهای 04/4، 96/3 و 92/3 مهمترین اثرات اقتصادی و اجتماعی طرحهای مرتعداری در شهرستان بیجار از دیدگاه کارشناسان بوده است. اما از دیدگاه بهرهبرداران، تقویت حس تعلق و مالکیت بهرهبرداران نسبت به مراتع، تقویت روحیه اجتماعی و مشارکت جامعه محلی در اجرای طرح و افزایش وحدت و انسجام اجتماعی بهره‌برداران سامانه عرفی به ترتیب با میانگینهای 16/4، 92/3 و 88/3  مهمترین اثرات اقتصادی و اجتماعی طرحهای مرتعداری اجرا شده بودند. در اکثریت شاخص های اقتصادی و اجتماعی اجرای طرحهای مرتعداری، تفاوت آماری معناداری بین دیدگاه و نظرات کارشناسان و بهرهبرداران مشاهده نشد (05/0<P) اما از نظر کارشناسان، اثرات جلوگیری از تغییر کاربری اراضی مرتعی (0001/0P=) و افزایش اعتماد بهرهبرداران به اهداف و برنامههای بخش اجرایی منابع طبیعی (012/0P=) به طور معناداری بیشتر بوده است اما از نظر بهرهبرداران، افزایش وحدت و انسجام اجتماعی بهره‌برداران (003/0P=)، تقویت حس تعلق و مالکیت بهرهبرداران نسبت به مراتع (019/0P=)، تقویت روحیه اجتماعی و مشارکت جامعه محلی در اجرای طرح (012/0P=) به طور معناداری بیشتر ارزیابی شدند. اثرات اقتصادی از نظر بهرهبرداران به طور معناداری کمتر از کارشناسان بوده است (05/0P<). اما بین نظرات کارشناسان و بهرهبرداران در اثرات اجتماعی تفاوت معنیداری مشاهده نشد (05/0<P). نتیجه‌گیری: با توجه به نتایج تحقیق، اجرای طرحهای مرتعداری در منطقه مورد مطالعه فقط در تحقق برخی از شاخصهای اقتصادی و اجتماعی بالاخص اهداف اجتماعی تا حدودی اثربخشی داشته است و در برخی زمینههای دیگر مانند درآمدزایی، اشتغالزایی، رفع بیکاری و کاهش مهاجرت اثر معناداری نداشته است. میزان رضایت کلی از اجرای طرحهای مرتعداری از دیدگاه هر دو گروه مورد مطالعه به دلیل عدم موفقیت در رفع نیازهای اقتصادی بهرهبرداران در حد بالایی نبوده است. بنابراین نیاز است طرحهای مرتعداری با دقت، حساسیت و جدیت بیشتری تدوین و اجرا گردند. در نهایت، شناخت و استفاده از ظرفیتها و منابع، استفاده چندمنظوره مراتع، جذب تسهیلات و سرمایههای بخش خصوصی و دولتی و ارائه تسهیلات مناسب میتواند زمینه موفقیت بیشتر و بهبود اثرگذاری طرحهای مرتعداری و مدیریت اصولی مراتع را فراهم آورد.   Background and objectives: Rangelands, as an important part of natural resources, play an essential role in improving or reducing the economic and social conditions of local communities and rural residents. After the Forest and Rangeland Nationalization Act of 1962, in the laws passed in 1969, the exploitation of rangelands was considered as a rangeland management plan for the first time. In the meantime, rangeland management plans are formulated and implemented with the aim of promoting ecological, economic and social indicators of stakeholders. Thus it is necessary to evaluate the achievement and show them to policy and decision makers of rangeland managers. Rangeland management plans are one of the main tools for managing and exploiting rangelands in Iran, which are implemented to eliminate or reduce degradation and optimal and sustainable rangeland management. In this study, economic and social effects of rangeland management projects in Bijar city of Kurdistan province were evaluated. Methodology: A survey and documentary method was used to collect data and information. The study area included rangelands of 9 completed rangeland projects in Bijar city in the East of Kurdistan province. The statistical population in this study included two groups of stakeholders of rangeland and experts familiar with the subject and rangeland projects. 175 households were selected based on Cochran's formula and adapted to Krejcie and Morgan table as study samples and participated in completing the questionnaires randomly. Also, 24 experts participated in the research. After confirming the validity of the questionnaires using the opinion of experts, Cronbach's alpha coefficient was used in order to evaluate the reliability of the questionnaires. These values are obtained 0.81 and 0.84 for experts and stakeholders, respectively. It showed that the questionnaires were properly reliable. In addition to demographic characteristics, the research questionnaires included questions about the direct and indirect socio-economic effects of rangeland plans based on Likert scale. Prioritization of economic and social effects was done through the ranking average. The normality of the data was assessed by Kolmogorov -Smirnov test and after confirming the normality of the data, Student's t-test was used to compare the viewpoints of experts and stakeholders about economic and social effects of rangeland projects. Data analyses were performed using SPSS20 software. Results: According to the results, preventing the land use changes, improving the drinking water needs of livestock and increasing the confidence of stakeholders in the aims and programs of the executive department of natural resources by obtaining averages of 4.04, 3.96 and 3.92, were the most important economic and social effects of rangeland projects in Bijar city from the viewpoint of the experts, respectively. But from the viewpoint of the stakeholders, the sense of ownership strengthening the social spirit and participation of the local community in implementing the plan and increasing the unity and social cohesion. with the averages of 4.16, 3.92 and 3.88 these were the most important economic and social effects of rangeland projects acceptance and implementation respectively. In the majority of economic and social indicators of rangeland management projects, there was no statistically significant difference between the viewpoint of experts and stakeholders (P >0.05), but according to viewpoint of experts, the mean value of the effects of preventing land use changes (P =0.0001) and increasing the trust of stakeholders to the aims and programs of the executive department of natural resources (P = 0.012) was more significant. Such, from the viewpoint of stakeholders, increasing the unity and social cohesion of stakeholders (P = 0.003), the sense of belonging and sense of ownership to the rangelands for stakeholders, (P = 0.019), strengthening the social spirit and participation of the local community in the implementation of the project (P = 0.012) were significantly more evaluated. Economic effects from the viewpoint of the stakeholders were evaluated significantly lower than experts (P <0.05). But there was no significant difference between the viewpoint of experts and stakeholders in social effects (P >0.05). Conclusion: According to the results of this study, the implementation of rangeland management projects in the study area has only been effective in achieving some economic and social indicators, especially social goals. These projects in some economic and social aspects such as income generation, employment and reducing migration has not been very effective. The overall satisfaction with the implementation of rangeland management plans was not high from the viewpoints of both groups due to the failure to meet the economic needs of stakeholders. Therefore, it is necessary to develop and implement rangeland management projects with more accuracy, sensitivity and seriousness. Finally, recognizing and using the capacities and resources, multi-purpose use of rangelands, attracting facilities and capitals of the private and public sectors and providing appropriate facilities can provide the basis for further success and improve the effectiveness of rangeland management projects.   اشتغال زایی, بهره برداران, بیجار, درآمد, طرح مرتعداری, کردستان. Employment, Stakeholders, Bijar, Income, Rangeland plan, Kurdistan. 427 440 http://rangelandsrm.ir/browse.php?a_code=A-10-1353-1&slc_lang=fa&sid=1 Nemat Hemati نعمت اله همتی hemmati4832@yahoo.com 100319475328460014502 100319475328460014502 No General Department of Natural Resources and Watershed Management of Kurdistan Province, Kurdistan اداره کل منابع طبیعی و آبخیزداری کردستان، سنندج Asghar Farajollahi اصغر فرج اللهی asghar.farajolahi@gmail.com 100319475328460014503 100319475328460014503 Yes Faculty of Rangeland and Watershed Management, Gorgan University of Agricultural Science and Natural Resources, Gorgan دانشکده مرتع و آبخیزداری، دانشگاه علوم کشاورزی و منابع طبیعی گرگان، گرگان